نویسندگان: جفری نیلون و سوزان سرلز ژیرو
ترجمه: عباس لطفیزاده و مرتضی خوشآمدی
ناشر: انتشارات ققنوس
چه نسبتی میان یک تبلیغ تلویزیونی، چیدمان نیمکتهای کلاس، نظام نمرهدهی و احساس ناتوانی در برابر تصمیمات مدیریتی وجود دارد؟ شاید در نگاه اول اینها هیچ ارتباطی با یکدیگر نداشته باشند. اما نیلون و سرلز ژیرو در کتاب جعبه ابزار نظریه نشان میدهند که چگونه میتوان در همین موقعیتهای بهظاهر معمولی، ردپای معنا، فرهنگ، ایدئولوژی و روابط قدرت را دید؛ چیزهایی که آنقدر با زندگی روزمره درآمیختهاند که اغلب دیگر متوجه حضورشان نمیشویم.
فرض کنید در یک کلاس، نیمکتها همیشه به یک شکل خاص چیده میشوند: معلم در یک سوی کلاس قرار دارد و دانشآموزان در ردیفهایی رو به او نشستهاند. این چیدمان چنان طبیعی به نظر میرسد که کمتر کسی به آن بهعنوان یک مسئله فکر میکند. اما میتوان پرسید: این شکل از سازماندهی چه نوع رابطهای میان معلم و دانشآموز ایجاد میکند؟ چه نوع رفتارهایی را تشویق و چه رفتارهایی را دشوار میکند؟ و اگر چیدمان فضا تغییر کند، آیا مناسبات میان افراد نیز دگرگون خواهد شد؟
این رویکرد، هستهی اصلی کتاب را شکل میدهد: تبدیل امور عادی و بدیهی به موضوع پرسش.
جعبه ابزار نظریه بیش از آنکه کتابی برای آشنایی با نظریههای پیچیده و انتزاعی باشد، تمرینی برای تفکر انتقادی است. نویسندگان با استفاده از نمونههایی از فیلم، موسیقی، تبلیغات، رسانه و موقعیتهای روزمره، مفاهیمی مانند ایدئولوژی، قدرت، فرهنگ، سوبژکتیویته، فضا و زمان، تفاوتهای جنسی و نژادی، عاملیت و پستمدرنیسم را توضیح میدهند. هدف این نیست که نظریه به مجموعهای از پاسخهای آماده تبدیل شود؛ بلکه خواننده میآموزد با کمک این مفاهیم، روابط و سازوکارهایی را که معمولاً از نظر پنهان میمانند، شناسایی و دربارهشان پرسش کند.
برای مثال، ایدئولوژی در این کتاب صرفاً به معنای تبلیغات سیاسی یا باورهای دروغین نیست؛ بلکه در قالب پیشفرضها و چارچوبهایی عمل میکند که به ما میگویند چه چیزی طبیعی، منطقی و ممکن است و چه چیزهایی حتی به ذهنمان راه نمییابند.
عاملیت (Agency) نیز در همین چارچوب قابل فهم است. مسئله فقط این نیست که فرد آزاد است یا نیست، بلکه این است که افراد درون چه روابط، هنجارها و ساختارهایی دست به کنش میزنند و این ساختارها چگونه میتوانند هم امکان کنش را فراهم کنند و هم آن را محدود سازند.
سوبژکتیویته (Subjectivity) نیز به این مسئله میپردازد که چگونه نظامهای اجتماعی و فرهنگی و روابط قدرت، جایگاهها، نقشها و شیوههای مختلفی برای فهم خود و جهان پیش روی ما قرار میدهند و چگونه ممکن است بهتدریج آنها را چنان درونی کنیم که گویی بخشی بدیهی و طبیعی از خود ما هستند.
از این منظر، نظریه چیزی جدا از زندگی روزمره و متعلق به کتابها و دانشگاه نیست. نظریه به ما کمک میکند بپرسیم چرا یک رابطه، یک عادت، یک قانون یا یک شیوهی آموزش اینگونه شکل گرفته است و چه شکلهای دیگری میتوان برای آن تصور کرد.
چرا کلاس اینگونه سازمان یافته است؟ چرا این شیوهی ارزیابی طبیعی به نظر میرسد؟ چرا برخی صداها شنیده میشوند و برخی دیگر نه؟ و در میان این محدودیتها، چه امکانهایی برای کنش وجود دارد؟
شاید ارزش کتاب جعبه ابزار نظریه دقیقاً در همین باشد: نه ارائهی پاسخهای قطعی، بلکه در اختیار گذاشتن جعبهای از پرسشها برای دیدن دوبارهی آنچه بدیهی به نظر میرسد.
این کتاب برای چه کسانی میتواند مفید باشد؟
کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران علوم انسانی، هنر و علوم اجتماعی نوشته شده، اما زبان نسبتاً ساده و مثالهای عینی آن باعث میشود برای هر خوانندهای که آشنایی تخصصی با نظریه اجتماعی ندارد نیز قابل استفاده باشد.
برای معلمان و فعالان صنفی نیز کتاب میتواند ابزاری مفید برای نگاه کردن دوباره به تجربههای مدرسه و محیط کار باشد: از ساختار کلاس و شیوههای ارزشیابی گرفته تا سلسلهمراتب اداری، روابط قدرت و هنجارهای حرفهای. این مفاهیم کمک میکنند این تجربهها را نه صرفاً بهعنوان مسائل پراکنده، بلکه در ارتباط با ساختارها، روابط قدرت و امکانهای کنش جمعی ببینیم.