✍ادریس حسامی
دبیر تربیت‌بدنی و مربی شنا ـ شهر سنندج
در قسمت‌های اول و دوم، به تمایز میان دو مفهوم «تربیت‌بدنی» و «ورزش» پرداختیم و اشاره کردیم که با گذشت حدود یک قرن از الزام آموزش درس تربیت‌بدنی در مدارس کشور، همچنان در بسیاری از مدارس، از فضای فیزیکی ایمن و مناسب برای اجرای این درس محروم هستیم؛ درسی که مکملی قدرتمند و کارآمد در کنار سایر فرایندهای رشد و پرورش دانش‌آموزان است.
در این بخش پایانی، قصد نداریم به چالش‌های نظام ارزیابی و ارزشیابی درس تربیت‌بدنی، از جمله مسائل مربوط به عدالت آزمون و روایی ارزشیابی، بپردازیم؛ چراکه بررسی انتقادی این موضوع، با توجه به وضعیت موجود و محدودیت ساعات آموزشی، خود نیازمند مقاله‌ای مفصل یا حتی تألیف کتابی مستقل است.
اما پرسش اساسی این است:
بی‌توجهی به درس تربیت‌بدنی و نادیده‌گرفتن جایگاه آن از سوی سیاست‌گذاران آموزش‌وپرورش، چه پیامدهایی برای نسل دانش‌آموز به دنبال داشته و دارد؟
۱. ضعف در الگوهای صحیح حرکتی و ناهنجاری‌های قامتی
آموزش‌ندیدن الگوهای صحیح راه‌رفتن و گام‌برداری، وضعیت‌های بهینه بدنی و مهارت‌های حرکتی پایه، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری الگوهای حرکتی نامطلوب و افزایش خطر برخی ناهنجاری‌های قامتی و آسیب‌های اسکلتی‌عضلانی در سال‌های بعد شود.
اگر از همان سال‌های آغازین تحصیل، به‌ویژه دوره ابتدایی، آموزش اصول صحیح حرکت، اصلاح وضعیت‌های بدنی و توسعه مهارت‌های پایه به‌صورت علمی، مستمر و مسئولانه دنبال می‌شد، می‌توانستیم با پیشگیری مؤثرتر، از بخشی از مشکلات اسکلتی‌عضلانی در سنین بالاتر بکاهیم.
پیشگیری اصولی، در بسیاری از موارد کم‌هزینه‌تر و اثربخش‌تر از درمان است.
۲. اضافه‌وزن و چاقی در دانش‌آموزان ابتدایی
افزایش اضافه‌وزن و چاقی در سنین کودکی، یکی از نشانه‌های نگران‌کننده کاهش فعالیت بدنی است. شاخص توده بدنی (BMI) می‌تواند در ارزیابی وضعیت وزنی دانش‌آموزان کمک‌کننده باشد؛ البته تفسیر آن در کودکان باید متناسب با سن و جنس انجام شود.
چاقی دوران کودکی با پیامدهای متعددی برای سلامت همراه است و افزایش چربی بدن در دختران می‌تواند با احتمال بلوغ زودرس ارتباط داشته باشد. بنابراین، توسعه فعالیت بدنی منظم و آموزش سبک زندگی سالم باید از اولویت‌های اصلی مدارس باشد.
۳. گسترش فقر حرکتی و پیامدهای روانی آن
کاهش فرصت‌های فعالیت بدنی در دوران رشد، تنها به ضعف آمادگی جسمانی محدود نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند بر سلامت روان، عزت‌نفس، تعاملات اجتماعی و کیفیت زندگی دانش‌آموزان نیز تأثیر منفی بگذارد.
درس تربیت‌بدنی، در صورت اجرای اصولی، فرصتی ارزشمند برای تقویت اعتمادبه‌نفس، مسئولیت‌پذیری، همکاری، نظم و مهارت‌های اجتماعی است؛ ظرفیت‌هایی که نباید قربانی کمبود امکانات یا نگاه کم‌اهمیت به این درس شوند.
۴. جایگزینی الگوهای ناسالم زندگی به‌جای فرهنگ سلامت
شاید نگران‌کننده‌ترین پیامد این بی‌توجهی، تضعیف فرهنگ تحرک و سلامت در میان نوجوانان باشد.
یکی از پیشکسوتان آموزش‌وپرورش نقل می‌کرد که روزی هنگام عبور از مقابل یکی از دبیرستان‌ها، با اندوه مشاهده کرده بود که تعدادی از دانش‌آموزان در مقابل مدرسه مشغول مصرف دخانیات هستند. او با تأسف گفته بود:
«از کجا به کجا رسیدیم!»
این روایت، فارغ از تعمیم آن به همه مدارس و دانش‌آموزان، تلنگری جدی درباره ضرورت توجه به سبک زندگی نوجوانان، پیشگیری از مصرف دخانیات و مواد مخدر و تقویت برنامه‌های سلامت‌محور در محیط‌های آموزشی است.
سخن پایانی؛ خطاب به سیاست‌گذاران آموزش‌وپرورش
وقتی درس تربیت‌بدنی در حاشیه قرار می‌گیرد، امکانات آن نادیده گرفته می‌شود و ساعات آموزشی‌اش قربانی بی‌توجهی می‌گردد، نباید از پیامدهای جسمانی، روانی و اجتماعی آن بر نسل آینده غافل بود.
سیاست‌گذارانی که سلامت و تربیت همه‌جانبه دانش‌آموزان را جدی می‌گیرند، باید آن را در عمل ثابت کنند؛ نه با شعار، بلکه با امکانات، فضای ایمن، محتوای علمی و ساعات آموزشی مؤثر.
تربیت‌بدنی حاشیه تعلیم‌وتربیت نیست؛ حاشیه‌راندن آن، نادیده‌گرفتن سلامت نسل آینده است.