همزاد؛ سفری به دنیای آینه
نویسنده: نائومی کلاین
ترجمه: علیرضا شفیعی‌نسب
نشر ترجمان
چند سالی‌ست که نائومی کلاین، نویسنده و کنشگر کانادایی، بارها با نویسنده‌ای دیگر به نام نائومی وولف اشتباه گرفته می‌شود. این اشتباه در ابتدا صرفا شباهتی میان دو نام و دو چهره به نظر می‌رسد، اما با فاصله گرفتن مسیر سیاسی و فکری این دو، معنای دیگری پیدا می‌کند. کلاین از همین تجربه شخصی، سفری را آغاز می‌کند که به‌تدریج از مسئله “همزاد” فراتر می‌رود و به جهانی می‌پردازد که در آن مرز میان واقعیت و روایت، حقیقت و توهم، و حتی چپ و راست، گاه به شکلی غریب جابه‌جا می‌شود. تجربه او به‌عنوان مادر کودکی دارای اوتیسم نیز پیش‌تر او را با روایت‌های مربوط به پیوند واکسن و اوتیسم و جنبش ضدواکسن مواجه کرده بود؛ مواجهه‌ای که بعدها یکی از مسیرهای ورود او به بحث گسترده‌تر درباره فرهنگ توطئه شد.
“همزاد” در مرز میان خاطره‌نگاری، گزارشگری و تحلیل سیاسی حرکت می‌کند. کلاین برای توضیح وضعیت معاصر از مفهوم دنیای آینه (Mirror World) استفاده می‌کند؛ جهانی که در آن واقعیت می‌تواند وارونه بازتاب پیدا کند: توطئه می‌تواند جای توضیح واقعیت را بگیرد و روایت‌هایی که خود را در برابر قدرت تعریف می‌کنند، گاه به شبکه‌هایی نزدیک شوند که در ظاهر با آنها تعارض دارند. با این حال، کلاین تأکید می‌کند که نقد نظریه‌های توطئه نباید به معنای نادیده گرفتن مناسبات واقعی قدرت باشد. بی‌اعتمادی به شرکت‌های بزرگ فناوری و دارویی، پلتفرم‌های دیجیتال یا نهادهای رسمی، همیشه از خلأ شکل نمی‌گیرد؛ مسئله این است که چگونه می‌توان میان پرسشگری درباره قدرت و تبدیل همه‌چیز به نتیجه‌ی یک توطئه پنهان تمایز گذاشت.
بخشی از کتاب به تجربه همه‌گیری کووید و گسترش نظریه‌های توطئه در آن دوره اختصاص دارد؛ بحثی که تجربه کلاین با نائومی ولف یکی از نقاط ورود او به آن است. کلاین نشان می‌دهد که چرا صرفا ارائه اطلاعات درست برای مقابله با این روایت‌ها کافی نیست. نظریه‌های توطئه علاوه بر ادعای توضیح جهان، می‌توانند برای افراد احساس تعلق، هویت، اجتماع و دسترسی به دانشی ویژه ایجاد کنند. شبکه‌های اجتماعی و اقتصاد توجه نیز با تقویت خشم، ترس و بی‌اعتمادی، به گسترش روایت‌هایی کمک می‌کنند که افراد را بیش از پیش در جهان‌های معنایی متفاوتی قرار می‌دهند؛ جهان‌هایی که در آنها اختلاف فقط بر سر یک مسئله نیست، بلکه به معنای خود واقعیت نیز کشیده می‌شود.
کلاین در ادامه، رابطه میان نظریه‌های توطئه، راست افراطی، سیاست هویتی و سرمایه‌داری نظارتی را بررسی می‌کند و این بحث را به موضوعاتی چون یهودستیزی، استعمار و مناقشه اسرائیل و فلسطین پیوند می‌زند. در عین حال، نقد او متوجه خود جریان‌های چپ و مترقی نیز هست: اینکه چگونه برخی نقدهای واقعی قدرت می‌توانند در “دنیای آینه” به روایت‌هایی تحریف‌شده و توطئه‌آمیز تبدیل شوند و چگونه ناتوانی در پاسخ‌گویی به بی‌اعتمادی، اضطراب و نیاز به تعلق می‌تواند میدان را برای روایت‌های بدیل باز کند.
در این میان، مفهوم “آینه” دوباره اهمیت پیدا می‌کند: جریان‌هایی که خود را دشمن یکدیگر می‌دانند، گاه در شیوه ساختن دشمن، توضیح مسائل پیچیده و نسبت دادن آنها به نیروهای پنهان، شباهت‌هایی پیدا می‌کنند؛ شباهت‌هایی که البته به معنای یکی بودن آنها نیست.
کتاب در چهار بخش تنظیم شده است: زندگی دوپاره، دنیای آینه، سرزمین سایه‌ها و رویارویی با امر واقع. این چهار بخش، مسیر کتاب را از تجربه شخصی کلاین و مسئله همزاد آغاز می‌کنند، به فرهنگ توطئه و مناسبات قدرت می‌رسانند و در نهایت به امکان مواجهه‌ای متفاوت با واقعیت و بازسازی همبستگی جمعی می‌انجامند.
“همزاد” در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، در فهرست پرفروش‌های نیویورک‌تایمز قرار گرفت و در سال ۲۰۲۴ نخستین برنده جایزه Women’s Prize for Non-Fiction شد. ترجمه فارسی آن نیز توسط علیرضا شفیعی‌نسب از سوی نشر ترجمان در دسترس مخاطبان فارسی‌زبان قرار گرفته است.
اهمیت کتاب شاید بیش از پاسخ‌های قطعی آن، در پرسش‌هایی باشد که پیش روی ما می‌گذارد: چگونه می‌توان میان نقد قدرت و توطئه‌اندیشی تمایز گذاشت؟ چرا روایت‌های توطئه برای برخی افراد جذاب می‌شوند؟ نقد قدرت چگونه ممکن است خود به روایت‌های ساده‌انگارانه و توطئه‌آمیز تبدیل شود؟ و در شرایطی که گروه‌های مختلف بیش از پیش در جهان‌های اطلاعاتی و معنایی متفاوت زندگی می‌کنند، چگونه می‌توان امکان ساختن یک جهان مشترک را حفظ کرد؟
“همزاد” در نهایت ما را با مسئله‌ای فراتر از یک اشتباه ساده در تشخیص هویت مواجه می‌کند: جهانی که در آن خود واقعیت به میدان منازعه تبدیل شده است.