فمینیسم برای همه؛ سیاستی پرشور
نویسنده: بل هوکس
ترجمه: الهه محمدی
نشر بیدگل
فمینیسم برای چه کسانی است؟ برای زنان؟ برای مردان؟ برای دانشگاهیان و فعالان اجتماعی؟ یا برای همه کسانی که میخواهند از مناسباتی رها شوند که زندگی انسانها را بر اساس جنسیت، نژاد، طبقه و قدرت سازمان میدهد؟
بل هوکس در این کتاب از همان ابتدا با تصور رایجی مرزبندی میکند که فمینیسم را جنبشی صرفاً برای زنان یا حوزهای تخصصی و دانشگاهی میداند. از نظر او، فمینیسم مبارزهای برای پایان دادن به جنسیتزدگی، استثمار و ستم جنسیتی است و رهایی از مردسالاری نمیتواند مسئلهای متعلق به گروهی خاص باشد.
یکی از مهمترین دلایل نگارش این کتاب، فاصلهای است که هوکس میان نظریه فمینیستی و زندگی روزمره مشاهده میکند. او بارها با مخاطبانی روبهرو شده که نوشتههای فمینیستی را بیش از اندازه دانشگاهی و دشوار میدانستند و نمیتوانستند آنچه آموختهاند را به زبانی ساده برای اطرافیان خود توضیح دهند. از نظر هوکس، اگر نظریه فمینیستی نتواند از فضای دانشگاه بیرون بیاید، بخشی از ظرفیت رهاییبخش خود را از دست خواهد داد.
“فمینیسم برای همه” تلاشی برای بازگرداندن نظریه فمینیستی به عرصه عمومی است؛ کتابی کوتاه، روشن و قابلفهم. اما سادهنویسی در اینجا به معنای سادهکردن مسئله نیست. هوکس در پس تجربههای روزمره، ساختارهای قدرت را جستوجو میکند. جنسیتزدگی برای او صرفاً مجموعهای از رفتارهای فردی نیست؛ بخشی از نظمی اجتماعی است که در آن سلطه، امتیاز و نابرابری بازتولید میشوند. تغییر چند رفتار فردی بهتنهایی کافی نیست؛ مسئله تغییر مناسباتی است که به این رفتارها امکان تداوم میدهند.
هوکس فمینیسم را از مسئله نژاد و طبقه جدا نمیکند. او به نقد فمینیسمی میپردازد که “زن”را سوژهای یکپارچه و همگن تصور میکند؛ گویی تجربه همه زنان از ستم جنسیتی یکسان است. در حالی که جایگاه طبقاتی و نژادی، تجربه زنان را متفاوت میکند.
فمینیسم برای هوکس تنها مبارزه برای حضور زنان در ساختارهای موجود نیست. پرسش عمیقتر این است: آیا قرار است زنان صرفاً به موقعیتهای پیشین مردان دسترسی پیدا کنند، یا خود مناسبات سلطه را تغییر دهیم؟ فمینیسم رهاییبخش نمیتواند فقط درباره این باشد که چه کسی در رأس ساختار موجود قرار میگیرد؛ باید خود ساختار را به پرسش بکشد.
عنوان کتاب فمینیسم برای همه از همینجا معنای سیاسی خود را پیدا میکند. مردان نیز مخاطب فمینیسماند. مردسالاری تنها زنان را محدود نمیکند؛ الگوهای مسلط مردانگی نیز مردان را به سوی رقابت، خشونت و سرکوب عاطفه سوق میدهد. رهایی از جنسیتزدگی، رهایی همه انسانها از مناسبات محدودکننده است.
هوکس در فصلهای مختلف به موضوعاتی چون حقوق باروری، زیبایی و بدن، خشونت، کار، طبقه، نژاد، آموزش، خانواده، عشق، ازدواج و مردانگی میپردازد؛ اما اهمیت کتاب در نشاندادن پیوند میان آنهاست: چگونه مناسبات قدرت در سطوح مختلف زندگی به یکدیگر متصل میشوند و چگونه تغییر اجتماعی باید با تغییر در شیوههای زیستن همراه شود.
در نهایت، فمینیسم برای همه دعوتی است به فهم فمینیسم بهمثابه پروژهای رهاییبخش؛ پروژهای که هدفش اصلاح وضعیت زنان در نظم موجود نیست، بلکه تغییر خودِ نظم سلطهگر است.
شاید بتوان پیام اصلی کتاب را چنین خلاصه کرد: فمینیسم فقط برای زنان نیست؛ تلاشی است برای ساختن جهانی که در آن هیچکس به دلیل جنسیت، نژاد یا طبقه، موضوع سلطه و استثمار نباشد. عنوان کتاب هوکس نه یک شعار تبلیغاتی، بلکه بیان یک موضع نظری و سیاسی است: فمینیسم برای همه است.