پرداختن به موضوع آموزش بە زبان مادری از جمله موضوعاتی است که با توجه به ابعاد حقوقی، اجتماعی و روانشناختی آن، در حوزه حقوق بنیادین بشر قرار میگیرد. هیچ کشوری نمیتواند با طرح بهانههای واهی، امنیتی کردن و طرح این گزارە نادرست کە موضوعی داخلی است از مسئولیت فراهمسازی امکانات لازم برای آموزش زبان مادری شانه خالی کند. زبان مادری بخشی از میراث معنوی انسانها و فرهنگ مشترک مردمان این کره زمین است.
زبان کوردی با بیش از ۵۰ میلیون گویشور، پراکندگی در مرز چهار کشور و دیاسپورای چندمیلیونی، دارای لهجهها و زیرلهجههای متنوعی است و از سرمایههای ارزشمند فرهنگی بشر به شمار میرود. تأکید بر اهمیت این زبان به معنای باور به برتری زبانی نیست؛ بلکه هدف، ایجاد فضایی دموکراتیک است که در آن هیچ زبانی به «دیگری» تبدیل نشود و معیار، حقوق انسانی و برابری فرهنگی باشد، نه تعداد گویشوران یا فرصتهای سیاسی فراهمشده برای رشد یک زبان.
پیش از شکلگیری دولت مدرن در ایران، ملیتهای مختلف در چارچوب حجرهها و مکتبخانهها با زبانهای گوناگون آموزش میدیدند و شماری از برجستهترین شاعران و ادیبان کرد تا دوران معاصر، پرورشیافته همین نظام آموزشی بودند. با شکلگیری دولتهای متمرکز تقلیدی در خاورمیانه برخلاف روندهای فرهنگی در بسیاری از کشورهای غربی وضعیت برای ملیتهای فرودست سختتر شد و نگاه امنیتی بر حوزه فرهنگ غلبه یافت. این رویکرد طرد و انکار هنوز ادامه دارد و در ایران، موضوع زبان و آموزش به زبان مادری، چه از طریق قوانین رسمی و چه رویههای نانوشته، اغلب امنیتی تلقی میشود. این نگرش محدود به ساختارهای حکومتی نیست و گاه برخی محافل آکادمیک نیز در بازتولید آن سهیماند.
نمونههای متعدد بازخواست، فشار و زندانی شدن آموزگاران زبان کوردی نشاندهنده تداوم این محدودیتهاست. ادریس منبری و سروه پورمحمدی از معلمان زبان کوردی انجمن نوژین در سنندج در زندان به سر میبرند. پیشتر نیز زارا محمدی، از معلمان شناختهشده، و همسرش سیوان ابراهیمی با مجازات زندان روبهرو شدهاند و در شهرهای دیگر نیز موارد مشابهی گزارش شده است.
شایان ذکر است که در چند سال اخیر، از سوی نهاد آموزشوپرورش، مجازاتهایی همچون اخراج، تعلیق و تبعید در مورد شماری از معلمان مدارس که بهصورت داوطلبانه به آموزش زبان کوردی مشغول بودند، اعمال شده است.
امروزه پژوهشهای علمی در حوزههای آموزش، فرهنگ و روانشناسی کودک نشان میدهد که آموزش به زبان مادری نقشی اساسی در شکوفایی فرهنگی، تقویت اعتماد به نفس، بهبود فرایند یادگیری و پرورش استعدادهای فردی دارد.
در چنین شرایطی، نقش خانوادهها، انجمن های آموزشی مردم نهاد و فعال در عرصە آموزش بە زبان مادری و جامعه آموزشی اهمیتی دوچندان مییابد. انجمن صنفی معلمان کوردستان از خانوادهها، معلمان و دانشآموزان میخواهد ضمن مطالبه حق بنیادین آموزش بە زبان مادری، با بهرهگیری از امکانات موجود به تقویت توانمندیهای زبانی خود در عرصههای علمی، ادبی و هنری بپردازند و از منابع گسترده بهویژه در فضای مجازی استفاده کنند و تحقق آموزش بە زبان مادری را به آیندهای نامعلوم موکول نسازند.
بدون شک انجمن صنفی معلمان کوردستان این حق را برای همە فرزندان ملتهای غیرفارس، ترک، عرب، بلوچ، گیلک و سایر ملل موجود در جغرافیای سیاسی ایران خواستار است و اجرای علمی و واقعی آن را در جهت استقرار تفکر دمکراتیک ضروری میداند و باور دارد نمی توان زیر لوای شعار ساختگی “حفظ تمامیتارضی و برجستە کردن واژە بی معنی تجزیەطلبی” فرزندان بیش از نیمی از مردم این جغرافیا را از حق آموزش بە زبان مادری محروم کرد.
انجمن صنفی معلمان کوردستان تلاش معلمان، کنشگران و تمامی نهادهای فعال در عرصە آموزش بە زبان مادری و مطالبە آن را می ستاید و خواستار گسترش این فعالیتهاست و امید دارد در سایە آن سیستم آموزشی عدالت محور مبتنی بر حق آموزش بە زبان مادری در تمام ایران پیرو شود.
انجمن صنفی معلمان کوردستان(سقز و زیویه، سنندج، مریوان و سروآباد)
١ اسفندماه ١٤٠٤
پێڕاگەیشتن بە بابەتی خوێندن بە زمانی دایکی لەو بابەتانەیە وا بە پێی لایەنە مافی، کۆمەڵایەتی و دەروونناسییەکان دەکەوێتە بواری مافە بنەڕەتییەکانی مرۆڤەوە. هیچ وڵاتێک ناتوانێت بە هێنانە گۆڕی بیانووە پڕووپووچەکان وەکوو هێمنایەتی گشتی و هێنانە ئارای ئەم لێکدانەوە کە ئەم بابەتە بابەتێکی ناوخۆییە، لە ئەرکی دابین کردنی پێێداویستییە پێویستەکان بۆ ڕاهێنان بە زمانی دایک، خۆی قوتار بکات.
زمانی دایک بەشێک لە میراتی (مەعنەوی) مرۆڤ و کولتووری هاوبەشیەتی لە سەر ئەم گۆی زەوییە.
زمانی کوردی بە زیاتر لە ۵۰ ملوێن ئاخێوەرەوە، لە پانتای سنوورەکانی چوار وڵات و دیاسپۆڕایەکی چەند ملوێن کەسییەوە جێگیر بووە و بە خاوەندارێتی لە زاراوە و بن زاراوە جۆراوجۆرەکانیەوە وەکوو دەسمایەیێکی گرانبایی کولتووری مرۆڤایەتی لێ هاتووە. پێداگری کردن لە گرنگی ئەم زمانە بە مانای بڕوا بە سەرتر بوونی زمانێک نییە؛ بەڵکوو مەبەست، درووس بوونی پانتایەکی دێمۆکراتیکە هەتا لەوێدا هیچ زمانێک نەبێت بە زمانی “ئەوی دی” و مافێکی مرۆڤانە و هاوسەنگی کولتووری ببێتە پێوانە نەک زۆربوونی ئاخێوەران یان ئەو دەرفەتە سیاسییانەی وا هەلیان بۆ گەشەی یەک زمانی تایبەتی ڕەخساندووە.
بەر لە دامەزرانی دەوڵەتی مودێڕن لە ئێراندا، نەتەوە جۆراوجۆرەکان لە چوارچێوەی “حوجرە و مەکتەبخانە” کاندا بە زمانە جۆراوجۆرەکان منداڵانیان پەروەردە دەکرد. بەشێکی زۆر لە شاعیر و ئەدیبە ناودارەکانی کورد هەتا ئەم دواییانە هەر لەو سیستمەدا پەروەردە ببوون.
دوای درووستبوونی دەوڵەتە ناوەندخوازە چاولێکەرەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین، بە پێچەوانەی ڕەوتە کولتوورییەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژاوایی، دۆخی نەتەوەکانی زێردەسە قەیراناویتر بووە و نیگایێکی ئەمنیی بەسەر بواری کولتوورییاندا زاڵ بووە.
ئەم ڕوانگەی حاشا و نکۆڵی لێکردنە هێشتا هەر بەردەوامە و لە ئێراندا، بابەتی زمان و پەروەردە بە زمانی دایک، چ لە ڕێگەی یاسا فەرمییەکان و چ لە ڕەوتە دانپێدانەنراوەکانەوە، بە گشتی وەک بابەتێکی ئەمنی سەیر دەکرێت. ئەم تێڕوانینە تەنیا بە پێکهاتە حوکوومییەکانەوە نەبەسراوەتەوە بەڵکوو زۆرجار کۆڕە ئاکادێمیکەکانیش لە سازکردنەوەی ئەمەدا کاریگەرن.
لێپێچینەوە، گوشار و بەند کردنی وانەبێژانی زمانی کوردی نموونە جۆراوجۆرەکانی درێژەدان بەم بەربەستانەیە. “ئیدریس مینبەری” و “سرۆە پوورمحەممەدی” لەو مامۆستایانەی زمانی کوردی ئەنجومەنی “نۆژین”ی شاری سنەن کە بەند کراون. پێشتریش “زارا محەممەدی” مامۆستای ناوبەدەرەوە و هاوژینەکەی “سەیوان ئیبراهیمی” بەرەوڕووی سزای بەندیخانە بوونەتەوە. هەروەها ڕاپۆرتی هاوچەشنی ئەمانەش لە شارەکانی تردا بڵاو بۆتەوە.
جێی ئاماژەیە کە لەم چەند ساڵانەی دواییدا لە لایەن دەزگای پەروەردەوە، سزای دەرکردن، هەڵپەساردن و شاربەدەرکردن بەسەر تاقمێک لەو مامۆستای قوتابخانانەیشدا کە خۆبەخشانە خەریکی فێرکردنی زمانی کوردی بوون داسەپاوە.
ئەمڕۆ تۆژینەوە زانستییەکان لە بواری پەروەردە باس لەوە دەکەن کە ڕاهێنان بە زمانی دایک، ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە پشکووتنی کولتوور، بەقوەتبوونی بڕوابەخۆبوون، باشتربوونی ڕەوتی فێربوون و پێگەیشتنی تواناییە تاکەکەسییەکاندا دەگێڕێت.
لە وەها دۆخێکدا، ڕۆڵی بنەماڵە و ڕێکخراوە مەدەنییە چالاکەکان لە بەستێنی فێرکاری زمانی دایکی و کۆمەڵگای پەروەردەیی، بایەخێکی چەندقاتەی دەبێت.
ئەنجومەنی پیشەیی مامۆستایانی کوردوستان داوا لە بنەماڵەکان، مامۆستایان و قوتابییەکان دەکات هەتا، وێڕای داخوازی بۆ مافی بنەڕەتیی “خوێندن بە زمانی دایکی”، بە کەڵک وەرگرتن لە پێداویستییە بەردەسەکان، یارمەتیدەری گەشەکردنی تواناییە زمانییەکانی خۆیان لە پانتای زانستی، ئەدەبی و هونەری بە تایبەت لە ئاقاری مەجازیدا ببن و هاتنەدی پەروەردە بە زمانی دایک، نەسپێرن بە داهاتوویێکی ناڕوون!
بێگومان ئەنجومەن سنفی مامۆستایانی کوردستان مافی خوێندن بە زمانی دایکی بۆ تێکڕای منداڵانی نەتەوەکانی تورک، عەرەب و بەلووچ داوا دەکات و دەستەبەر کردنی زانستی و کردەیی ئەم مافە لە پێناو دامەزراندنی بیری دێموکڕاتیک بە پێویست دەزانێ و باوەڕی وایە ناکرێ لە سێبەری شوعاری دەستکردی” پاراستنی یەکپارچەیی وڵات و زەق کردنی مەترسی دابەش بوونی ئێران بە درۆ” منداڵانی کورد، تورک، عەرەب و بەلووچ لە مافی “خوێندن بە زمانی دایکی” بێبەش کرێن.
ئەنجومەنی پیشەیی مامۆستایانی کوردستان تێکۆشانی مامۆستایان، چالاکان و ڕێکخراوە مەدەنیەکانی چالاک لە بواری خوێندن بە زمانی دایکی و داخوازی ئەم مافە بەرز دەنرخێنێت و خوازیاری بەرین کردنەوەی ئەم چالاکیانەیە لە پێناو دەستەبەری سیستمی ئامووزشی دادپەروەرانە بە ڕچاوی مافی خوێندن بە زمانی دایکی لە ئێراندایە.
ئەنجومەنی پیشەیی مامۆستایانی کوردستان (سەقز، زێوییە، سنە، مەریوان و سەوڵاوا)
١ی ڕەشەمەی ۱٤۰٤