پریکاریا؛ طبقه نوپدید بحران‌زا
نویسنده: گای استندینگ
ترجمه: ایمان شعبان‌زاده
نشر شیرازه
در چند دهه اخیر، دگرگونی مناسبات کار و اشتغال، گسترش قراردادهای موقت، کاهش امنیت شغلی و فرسایش حمایت‌های اجتماعی، بخش بزرگی از نیروی کار را با شرایطی متفاوت از الگوهای متعارف اشتغال در سرمایه‌داری صنعتی مواجه کرده است. گای استندینگ، اقتصاددان بریتانیایی، در کتاب “پریکاریا؛ طبقه نوپدید بحران‌زا” می‌کوشد این دگرگونی را در قالب شکل‌گیری یک طبقه اجتماعی جدید توضیح دهد. پرسش محوری او این است: آیا با گسترش ناامنی اقتصادی و اجتماعی، طبقه‌ای در حال شکل‌گیری است که تجربه مشترکش نه صرفاً استثمار، بلکه بی‌ثباتی فراگیر در کار و زندگی است؟
استندینگ برای نام‌گذاری این گروه از ترکیب دو واژه Precarious (ناامن و بی‌ثبات) و Proletariat (پرولتاریا)، مفهوم Precariat را می‌سازد. پریکاریا به گروه‌هایی اشاره دارد که از اشتغال پایدار، هویت حرفه‌ای تثبیت‌شده و حقوق و حمایت‌های اجتماعی کافی محروم‌اند. قراردادهای کوتاه‌مدت، درآمدهای نامطمئن، فقدان امنیت بازنشستگی و بیمه و دشواری برنامه‌ریزی برای آینده از ویژگی‌های وضعیت آنان است. البته پریکاریا را نمی‌توان صرفاً معادل کارگران کم‌درآمد یا شاغلان موقت دانست؛ مسئله اصلی، گسترش ناامنی به ابعاد مختلف زندگی است.
یکی از استدلال‌های اصلی کتاب، تمایز پریکاریا از طبقه کارگر سنتی است. در الگوی سرمایه‌داری صنعتی، بخش‌هایی از طبقه کارگر از طریق اشتغال نسبتاً پایدار، اتحادیه‌های کارگری، قراردادهای جمعی و حقوق اجتماعی به نوعی امنیت و هویت طبقاتی دست یافته بودند. اما تحولات نولیبرالی، انعطاف‌پذیری بازار کار، جهانی‌شدن اقتصاد و عقب‌نشینی حمایت‌های اجتماعی، این الگو را تضعیف کرده‌اند. پریکاریا از گروه‌های متنوعی تشکیل شده است: از کارگران سنتی‌ای که امنیت گذشته خود را از دست داده‌اند تا مهاجران، جوانان و فارغ‌التحصیلان دانشگاهی‌ای که با وجود تحصیلات و مهارت، چشم‌انداز شغلی باثباتی ندارند. استندینگ همچنین با تمایز میان “کار” (Work) و “اشتغال مزدی” (Labour) نشان می‌دهد که فعالیت‌های مولدی چون مراقبت، کار خانگی و حتی تلاش‌های بدون دستمزد برای یافتن و حفظ شغل، بخش مهمی از زمان و انرژی انسان‌ها را مصرف می‌کنند، بی‌آنکه به رسمیت شناخته شوند.
عنوان فرعی کتاب، “طبقه نوپدید بحران‌زا” به مخاطرات سیاسی شکل‌گیری این گروه اشاره دارد. استندینگ هشدار می‌دهد که ناامنی و محرومیت از حقوق اجتماعی، در کنار فقدان هویت و صدای سیاسی مشترک، می‌تواند خشم و نارضایتی‌هایی ایجاد کند که به‌جای همبستگی اجتماعی، در مسیر بیگانه‌ستیزی، ملی‌گرایی افراطی و سیاست‌های اقتدارگرا هدایت شوند. از نظر او، پریکاریا واجد امکان‌های سیاسی متعارضی است: می‌تواند به نیرویی برای تغییر اجتماعی تبدیل شود یا به بستری برای گسترش سیاست‌های طردکننده بدل گردد.
دو فصل پایانی کتاب به این دو امکان اختصاص دارند. استندینگ از “سیاست دوزخ گون” برای توصیف چشم‌انداز تشدید ناامنی، نابرابری و گرایش‌های اقتدارگرا و از “سیاست بهشت گون” برای ترسیم بدیلی مبتنی بر بازتوزیع ثروت، امنیت اقتصادی و گسترش مشارکت اجتماعی سخن می‌گوید. پیشنهاد درآمد پایه همگانی، به‌عنوان راهی برای تضمین حداقلی از امنیت اقتصادی مستقل از وضعیت اشتغال، یکی از محورهای این بدیل است.
کتاب در هفت فصل، از تعریف و خاستگاه‌های شکل‌گیری پریکاریا آغاز می‌کند، به گروه‌های اجتماعی تشکیل‌دهنده آن و مناسبات کار می‌پردازد و در نهایت مخاطرات سیاسی و امکان‌های رهایی‌بخش این طبقه را بررسی می‌کند. اهمیت کتاب در این است که ناامنی شغلی را از یک مسئله محدود اقتصادی فراتر می‌برد و آن را به تحولات ساختار طبقاتی و امکان‌های کنش سیاسی در سرمایه‌داری معاصر پیوند می‌زند.
این بحث برای جامعه ما نیز بی‌ارتباط نیست. وضعیت معلمان حق‌التدریسی و دیگر گروه‌های شاغل در مناسبات کاری ناپایدار، نمونه‌ای ملموس از گسترش ناامنی شغلی و اجتماعی است؛ وضعیتی که نشان می‌دهد مفهوم پریکاریا می‌تواند در فهم دگرگونی‌های مناسبات کار در جامعه خودمان نیز به کار آید.
البته مفهوم پریکاریا و تلقی آن به‌عنوان یک طبقه مستقل، در ادبیات جامعه‌شناسی و نظریه طبقاتی محل مناقشه است. آیا می‌توان گروه‌هایی با موقعیت‌های اقتصادی و اجتماعی متفاوت را ذیل یک طبقه جدید قرار داد؟ چه چیزی تجربه مشترک ناامنی را به آگاهی و سازمان‌یابی طبقاتی تبدیل می‌کند؟ و آیا پریکاریا می‌تواند از موقعیت پراکنده و شکننده خود فراتر رود و به نیرویی برای ساختن مناسبات اجتماعی عادلانه‌تر بدل شود؟ کتاب استندینگ ما را با این پرسش‌ها و ضرورت بازاندیشی در معنای طبقه، کار و همبستگی اجتماعی مواجه می‌کند.