مقدمه
کار کودک یکی از مهمترین مسائل حقوق بشری و اجتماعی جهان است که با فقر، نابرابری، محرومیت از آموزش و بهرهکشی اقتصادی ارتباط مستقیم دارد. میلیونها کودک در جهان به جای تحصیل، بازی و رشد در محیطی امن، مجبور به انجام کارهایی میشوند که سلامت، امنیت و آینده آنها را تهدید میکند.
روز جهانی مبارزه با کار کودک چه روزی است؟
روز جهانی مبارزه با کار کودک هر سال در ۱۲ ژوئن (۲۲ خرداد) برگزار میشود. این روز توسط سازمان بینالمللی کار (ILO) در سال ۲۰۰۲ نامگذاری شد تا توجه جهانیان را به وضعیت کودکان کار و ضرورت حمایت از حقوق آنان جلب کند. هدف این روز، افزایش آگاهی عمومی، تقویت قوانین حمایتی و تشویق کشورها برای مقابله با کار کودک است.
تاریخچه مبارزه با کار کودک
کار کودکان سابقهای طولانی دارد. در دوران انقلاب صنعتی، بسیاری از کودکان در کارخانهها، معادن و کارگاهها با دستمزد پایین، ساعات کاری طولانی و شرایط خطرناک کار میکردند.
با افزایش توجه جهانی به حقوق کودکان، سازمانهای بینالمللی اقدام به تدوین قوانین حمایتی کردند. از مهمترین اقدامات:
کنوانسیون حداقل سن کار (شماره ۱۳۸) سازمان جهانی کار
کنوانسیون حذف بدترین اشکال کار کودک (شماره ۱۸۲) سازمان جهانی کار
کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل متحد (۱۹۸۹)
بودند.
چرا روز جهانی مبارزه با کار کودک نامگذاری شد؟
این روز برای یادآوری چند اصل اساسی ایجاد شد:
هر کودک حق آموزش و رشد دارد.
کودکان نباید قربانی فقر و مشکلات اقتصادی شوند.
کارهای خطرناک و استثماری باید متوقف شوند.
دولتها و جامعه مسئول حفاظت از کودکان هستند.
وضعیت کار کودک در جهان
بر اساس دادههای سازمان جهانی کار و یونیسف:
حدود ۱۳۸ میلیون کودک در جهان درگیر کار کودک هستند.
حدود ۵۴ میلیون کودک در شرایط خطرناک کار میکنند.
این کودکان در محیطهایی مانند:
مزارع
کارخانهها
معادن
کارگاهها
بازارها
خانهها
فعالیت میکنند.
کودکان در کارهای خطرناک
از میان کودکان شاغل در کارهای خطرناک:
بیش از ۱۰ میلیون کودک ۵ تا ۱۱ ساله هستند.
حدود ۱۲.۸ میلیون کودک ۱۲ تا ۱۴ ساله هستند.
حدود ۳۰.۸ میلیون کودک ۱۵ تا ۱۷ ساله هستند.
این کودکان با خطرهایی مانند مواد شیمیایی، ابزارهای خطرناک، ساعات طولانی کار، حمل بار سنگین و آسیبهای جسمی و روانی روبهرو هستند.
بخشهای اصلی کار کودک در جهان
بیشترین میزان کار کودک در بخش کشاورزی است:
کشاورزی: حدود ۶۱ درصد (حدود ۸۴ میلیون کودک)
خدمات: حدود ۲۷ درصد
صنعت: حدود ۱۳ درصد
کودکان در مشاغلی مانند کشاورزی، دامداری، کار خانگی، فروشندگی، معدن، ساختمانسازی و تولید صنعتی کار میکنند.
مناطق درگیرتر جهان
بیشترین میزان کار کودک در آفریقای جنوب صحرا دیده میشود؛ جایی که حدود ۸۷ میلیون کودک درگیر این مسئله هستند.
عوامل مهم:
فقر شدید
جنگ و ناامنی
مهاجرت اجباری
بحران اقتصادی
تغییرات اقلیمی
ضعف حمایتهای اجتماعی
هستند.
وضعیت کار کودک در ایران
در ایران نیز کار کودک یکی از مسائل اجتماعی مهم است. آمار دقیق به دلیل فعالیت بسیاری از کودکان در بخشهای غیررسمی دشوار است، اما کودکان در برخی حوزهها مانند:
دستفروشی خیابانی
زبالهگردی
فروش کالاهای کوچک
کار در کارگاههای کوچک
کشاورزی
خدمات و مشاغل سخت
دیده میشوند.
دلایل کار کودک در ایران
مهمترین عوامل:
فقر خانوادهها
کاهش درآمد و مشکلات اقتصادی
بیکاری یا اشتغال ناپایدار والدین
مهاجرت و حاشیهنشینی
بازماندن از تحصیل
نیاز خانواده به درآمد کودک
گسترش اقتصاد غیررسمی
است.
قوانین مربوط به کار کودک در ایران
طبق قانون کار ایران:
اشتغال کودکان زیر ۱۵ سال ممنوع است.
برای نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ سال محدودیتهایی برای حمایت از سلامت و امنیت آنان وجود دارد.
با این حال، اجرای قانون در بخشهای غیررسمی همچنان یک چالش جدی است.
کار کودک در کنوانسیون حقوق کودک
کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل متحد (۱۹۸۹) کار کودک را از چند جنبه مورد توجه قرار داده است.
ماده ۳۲ — حق کودک برای محافظت در برابر کار و بهرهکشی اقتصادی مهمترین ماده درباره کار کودک است. بر اساس این ماده، کودک باید از کارهایی محافظت شود که:
خطرناک هستند،
سلامت او را تهدید میکنند،
مانع تحصیل او میشوند،
به رشد جسمی، روانی، اخلاقی یا اجتماعی او آسیب میزنند.
کشورها موظفاند:
حداقل سن کار تعیین کنند،
ساعات و شرایط کار را کنترل کنند،
قوانین حمایتی اجرا کنند.
ماده ۲۸ — حق آموزش
کودک حق دارد آموزش ببیند. کاری که باعث ترک مدرسه یا محرومیت از تحصیل شود، با این حق در تضاد است.
ماده ۲۹ — هدف آموزش
آموزش باید موجب رشد شخصیت، استعدادها و تواناییهای کودک شود. کارهایی که مانع رشد کودک شوند، با این اصل مغایرت دارند.
ماده ۱۹ — محافظت از خشونت و سوءاستفاده آسیب جسمی و روانی و سوءاستفاده محافظت شود.
ماده ۳۶ — حمایت در برابر بهرهکشی
کشورها باید کودکان را در برابر هر نوع بهرهکشی که به رفاه آنها آسیب میزند، حمایت کنند.
ماده ۳۵ — جلوگیری از قاچاق کودکان
استفاده از کودکان برای کار اجباری، قاچاق یا بهرهکشی با این ماده ارتباط دارد.
پیامدهای کار کودک
کار کودک میتواند باعث شود:
کودکان از تحصیل بازبمانند.
سلامت جسمی و روانی آنها آسیب ببیند.
فرصتهای آینده کاهش پیدا کند.
چرخه فقر از نسلی به نسل دیگر ادامه یابد.
کودکان در معرض خشونت و سوءاستفاده قرار گیرند.
راهکارهای مقابله با کار کودک
مبارزه با کار کودک فقط با ممنوعیت قانونی ممکن نیست و نیازمند:
حمایت اقتصادی از خانوادهها
آموزش رایگان و باکیفیت
ایجاد شغل مناسب برای بزرگسالان
اجرای قوانین حمایت از کودک
کاهش فقر و نابرابری
مقابله با کار غیررسمی
است.
نتیجهگیری
روز جهانی مبارزه با کار کودک در ۱۲ ژوئن یادآور این حقیقت است که میلیونها کودک هنوز از حق طبیعی خود برای آموزش، امنیت، سلامت و کودکی محروم هستند.
کار کودک فقط یک مسئله فردی نیست؛ بلکه نتیجه مشکلات اقتصادی و اجتماعی گسترده است. حفاظت از کودکان نیازمند همکاری دولتها، خانوادهها، سازمانهای بینالمللی و جامعه است تا هر کودک بتواند به جای کار اجباری، فرصت رشد و ساختن آیندهای بهتر را داشته باشد.
شورای هماهنگی تشکلهای صنفی فرهنگیان ایران و تشکلهای عضو بارها با کار کودکان که با منافع عالیه حقوق آنان در تضاد است مخالفت کردهاست. مطالباتی چون حق آموزش رایگان، عادلانه و باکیفیت همواره بخشی از مطالبات فعالان صنفی بوده و هست. به امید جهانی شایسته و همراه با صلح و شادی برای تمام کودکان جهان.